Формы возможности и невозможности

Форма возможности образуется путем прибавления к основе глагола аффикса -(y)abil, -(y)ebil. Согласная у появляется, если основа глагола оканчивается на гласную. Ударение падает на гласную а/е, которая выбирается по закону гармонии гласных. Гласная i остается без изменения, так как компонент -bil- сложного аффикса возможности происходит от основы глагола bilmek (знать).

Примеры:

okuyabil (имей возможность читать),
gelebil (сумей прийти),
bulabiliyorum (я могу найти),
yürüyebiliyoruz (мы можем идти),
söyleyebildin (ты сумел сказать),
arayabildiler (они сумели искать).

Форма невозможности образуется путем прибавления к основе глагола аффикса -(у)аmа, -(у)eme. Согласная у появляется при основе глагола, оканчивающейся на гласную. Ударение падает на начальную гласную аффикса:

alama (не имей возможности взять, купить),
gezeme (не имей возможности гулять),
çalışamıyorsun (ты не можешь работать),
söyleyemiyor (он не может сказать),
yürüyemedim (я не сумел идти),
yaşayamadık (мы не сумели жить).

Применительно к четырем формам глагола: утвердительной, отрицательной, форме невозможности и форме возможности — иногда используют термин “аспект” (четыре аспекта глагола):

yapmak (делать), yapmamak (не делать), yapamamak (не иметь возможности сделать), yapabilmek (иметь возможность сделать).

Упражнения

I. Переведите на русский язык.

1. Burada bir sandalye var mı? 2. Sende bir silgi yok mu? 3. Bizde beş baş sogan var. 4. Başınızda güzel bir şapka var. 5. Bizim kimseye borcumuz yok. 6. Bu gemide çok mal var. 7. Ben bu işte yokum. 8. Sen bu kumarda var mısın? 9. Bu su soğuk değildir. 10. О sigara pahalı değildir. 11. Şu gömlek senin değildir. 12. Şu tuz değil, turptur. 13. О para bizim değil, onlarındır. 14. Bu ördek iyi ve ucuz değil midir? 15. Bu kitap Fransızca değil, Ingilizcedir. l6. Sen küçük bir çocuk değilsin. 17. Siz öğretmen değilsiniz. 18. Biz işçi değiliz. 19. Ben öğrenci değil miyim? 20. Sen Rus değil misin?

II. Прочитайте и переведите следующие формы слов.

а) bırakma, tutma, çalışmıyorum, küçültmüyoruz, dikme, inceleme, inceltme, götürmiyor, ayrılmıyorsunuz, yönelmiyor, ölme, yükselmiyor, küçülmüyor mu? aramıyor muyuz? okuma, alçaltma, öğrenmiyoruz, sulamıyorlar, yapmıyor muyum? yaşamıyor muyuz? azalmıyor, taşıma, bilme, isteme, çizmiyor musunuz? bırakmıyoruz, seçme, çoğalmıyor, yollama,vurma, getirmiyorum, darılmıyor musun? daraltma, incelmiyor, bulma, giymiyor mu? olmuyor, içmiyorsun, kesmiyor musunuz? yeme, yanıltma, başlamıyor muyuz? oynamıyor musunuz? sormuyorum;

б) не исправляй, он не чистит, мы не гуляем, не ищи, я не посылаю, не узнавай, ты не пишешь, вы не исправляетесь, он не ошибается, не выпрямляйся, разве мы не находим? не будь, я не снижаю, разве я не выгружаю? мы не грузим, разве вы непокупаете? он не убивает, не сужай.

III. Прочитайте и переведите, обращая внимание на аспект глагола.

а) 1. Kendi hayatımdan söz edemiyorum. 2. О artık içki içemiyor. 3. О meydana kadar yürüme. 4. Borcunu azaltabil. 5. Bu mirasi hemen yiyebiliyor. 6. О görüşmelere devam etme. 7. Zavallı kadın bu ağır yükü taşıyamıyor. 8. Uçak yükselemiyor. 9. Biz bu sehirde yaşayamıyoruz. 10. Orada yol daralmıyor. 11. Bu kitapları sizde bırakamıyorum. 12. Hasta vücudunu artık doğrultabiliyor. 13. Siz ondan ayrılamıyor musunuz? 14. Biz onlardan para isteyemiyoruz. 15. Siz bu vazifeyi yapamıyor
musunuz? 16. Bu durum bizi yanıltabiliyor. 17. Bu parayla yeni bir firma açabiliyorum. 18. Ekmeği gazeteye saramıyorum. 19. Jandarmalar meydanı insanlardan boşaltamıyor.

6) 1. Мы сегодня не можем заключить контракт. 2. Не спрашивай об этом у генерального директора. 3. Мы не можем начать переговоры. 4. Он может полить сад. 5. Разве председатель не может изучить контракт? 6. Секретарь этого не может знать. 7. Мы можем уменьшить свой долг. 8. Разве вы не имеете возможнсти поехать в Анкару? 9. Он может уехать через два дня. 10. Ваш директор может ошибиться. 11. Сегодня она не может надеть белую шляпу. 12. Не давай ему денег. 13. Он может погрузить яблоки на пароход. 14. Рабочие не могут выгрузить товар.