Мукъачу аьзнийн г l елдалар (редукци).

Аз гlелдаларца йоьзначу процессах редукци олу. Редукци юьззина а, юьззина йоцу а хуьлу. Гlелдала йиш ю хьалхара доцучу, муьлххачу а кхечу дешдекъехь хlара монофтонгаш: а, а^н, и, и^н, э, э^н, у, у^н, (о, о^н). Аз дикка хезаш доцу гlийла    а, а^н  хуьлий дlахlутту юьззина йоцу редукци кхочушхуьлуш.

Масала:    таба^н – тэба (< таб-э) э > а

                        вада^н – вода (< вад-у) у > а

                        нана – нэна^н (< нан-и^н/э^н) и^н/э^н > а^н

                        къам – къома^н (< къам-у^н) у^н > а^н

 

Юьззина редукци кхочушхуьлуш, гlеллуш долу аз дуьззина дов:

Масала:    лэрг (< лар-иг)

                        бlъаьрг (< бlъар-иг)

                        ъала^н – ъаьлла (< ъал-ина)

 

Нагахь санна дош кхаа дешдекъал сов дешдакъойх лаьтташ хилахь, цу дашехь цхьаннал сов редуцированни аз хила тарло: киэртахула.

Ийначу мог l арера юьхьанцара мукъа аьзнаш, церан хийцадалар.

Ийначу мог l арера шозлаг l а мукъа аьзнаш, церан кхолладаларан некъаш.

34.

Нохчийн меттан манкха мукъа аьзнаш, церан дистрибуци.

Нохчийн меттан мукъачу аьзнийн системехь ду меран мукъа аьзнаш (назализованные). Уьш лела дешнийн чаккхенгахь, транскрипцехь билгалдоху аьтту агlор лакхахь жима н дилларца, масала: а^н.

Муха? муьлха? х l ун дан? х l ун дин? хьенан? стенан? хаттаршна жоп лучу дешнийн чаккхенгахь даимна а меран аьзнаш лела. Транскрипцехь массанхьа а билгалдоху уьш, масала: можа^н, вада^н.

Амма орфографехь муха? муьлха? х l ун дан? х l ун дин? хаттаршна жоп лучу дешнашкахь цхьана дешдекъах лаьтташ хилча бен меран аьзнаш билгал ца доху, масала: га н, ва н, цlе н.

 

Мукъачу аьзнийн система, цуьнан башхалла.

Мукъачу аьзнийн ассимиляцин процесс.

3. V ₂ – чохь лела тарлуш долу мукъа аьзнаш, церан l аткъам.

Мукъачу аьзнийн горгдалар.

Ассимиляцин тайпанаш: регрессивни а, прогрессивни а; контактни а, дистанционни а; юьззина а, юьззина йоцу а ассимиляци.

Мукъачу аьзнийн ассимиляцин тайпанаш (орамерчу мукъачу аьзнашна хуьлучу хийцамашка хьаьжжина, ассимиляцин тайпанаш)

Элп, аз, фонема, церан башхалла.

Мукъазчу аьзнийн система.

Нохчийн меттан шала элпашца билгалдоху мукъаза аьзнаш. Церан башхаллаш а, дистрибуци а.

Юьхьанцара мукъа аьзнаш.

Схьадевлла мукъа аьзнаш.

Нохчийн меттан эпентеза (без).

Кхолладаларан меттиге хьаьжжина мукъачу аьзнийн тайпанаш.

Нохчийн меттан мукъазчу аьзнийн г l елдалар.

Нохчийн меттан дифтонгаш.

Нохчийн меттан монофтонгаш.

Аффрикаташ, церан артикуляционни башхалла.

Мукъачу аьзнийн к l аддалар.

19. V ₁ -чохь лела тарлуш долу мукъа аьзнаш, церан хийцамаш.

Мукъазчу аьзнийн ассимиляци.

Мукъачу фонемийн дистрибуци.

Мукъачу аьзнийн klаддаларца гатдалар.

Шинхьа лелха мукъазнаш (абруптиваш).

Мукъачу аьзнийн гатдалар.

Мукъазчу аьзнийн диссимиляци.

Мукъазчу аьзнийн классификаци, системин башхалла.

Нохчийн меттан метатеза.

Нохчийн меттан субституци.

Дешдакъа а, тохар а. Нохчийн меттан фонетически транскрипци.

Нохчийн меттан фонетически транскрипцин баъонаш а, хьаьркаш а.