Беларуская мова, як найважнйшы сродак культуры беларускага народа

БЕЛАРУСКАЯ МОВА, ЯК НАЙВАЖНЙШЫ СРОДАК КУЛЬТУРЫ БЕЛАРУСКАГА НАРОДА

Духоуная самабытнасць кожнага народа найперш выяуляецца у родным слове. Адносiны да духоунай спадчыны свайго народа, да мовы продкау выяуляюць агульную культуру i грамадзянскую годнасць чалавека. Апош нi перапiс насельнiцтва дау такiя вынiкi: роднай мовай назвалi бела рускую амаль сем мiльенау чалавек. Бел. мовай карыстаюцца у штодзен ным побыце у весцы i горадзе. З набыццем статуса дзяржаунасцi, бел. мова пачынае займаць належнае месца у афiцыйна-дзелавой i навуковай сферах нашага жыцця. Беларусь-самабытны куток славяншчыны са сваiмi традыцыямi, з культурнымi i сацыяльна-эканамiчнымi здабыкамi i неда хопамi сенняшнiх дзен. Гэта,як у люсры, выяуляецца i у сучаснай б.м

БЕЛАРУСКАЯ МОВА СЯРОД IНШЫХ МОУ СВЕТУ

Гiсторыя i кудьтура беларускага, рускага i украiнскага народау цес на звязаны памiж сабою. Iх мовы маюць адзiн корань развiцця-агульна усходнеславянскую мову, з якой узялi пачатак тры роднасныя мовы.Пра агульнасць усходеславянскiх моу сведчыць вялiкая колькасць аднолька вых слоу з адным i тым жа знычэннем. Бел. i укр. мове уласцiвы прыс тауныя зычныя [в] i [г]. Мова i гiсторыя народа знаходзяцца у цес най взаiмасувязi.

ПАХОДЖАННЕ БЕЛ. МОВЫ I ГIСТАРЫЧНЫЯ УМОВЫ ЯЕ РАЗВIЦЦЯ

Бел. мова належыць да слвянскай группы моу,якая дзелiцца на тры пад группы: усходнеславянскую(беларуская, руская, украiнская), заходнес лавянскую, паудневаславянскую. Прыкладна да 6-7 ст. н.э.славяне,якiя жылi ад Дуная i Одэра да Дона i Волгi, карысталiся адной мовай-агуль наславянскай або агульнаславянскай мовай-асновай. З 6 ст.пачалося вы дзяленне славянскiх моуных груп i асобных славянскiх моу.З гэтага ча су бярэ пачатак i усходнеславянская мова. Дзяржаунай мовай Кiеускай Русi (9 ст.н.э.) стала мова, якая сфармiравалася на аснове племянных дыялектау i у навуцы атрымала назву агульнаусходнеславянскай або ста ражытнарускай мовы. У 17 ст. пачалi фармiравацца мясцовыя гаворкi, а з блiзкiх гаворак- дыялекты. Мову 16-18 ст.называюць старабеларускай.

У 1840 Мiкалай 1 забаранiy бел. мову.1994 - раунапрауе моу.

ПАНЯЦЦЕ ЛIТ. МОВЫ. ВУСНАЯ I ПIСЬМОВАЯ ФОРМЫ ЛIТ. МОВЫ

Сучасная бел. лiт мова пачала фармiравацца у 19 ст. на аснове жывой народнай мовы. Суч. бел. лiт. мова- гэта апрацаваная,унармаваная мо ва, якая абслугоувае усе сферы дзейнасцi людзей-культурнае i грамад скае жыцце.Пiсьмовая форма-унiверсальны сродак,якi аб'ядноувае усiх пiсьменных людзей.У розных мясцовасцях гавораць па рознаму(iдзець), але пiсаць павiнны у адпаведнасцi з правiламi(iдзе).Вусная форма аб слугоувае надзенныя патрэбы людзей. У ей могуць ужвацца гутарковыя словы, часцей за усе простыя сказы, шмат няпоуных сказау.Лiт. мова­нармалiзавная.Лексiчныя нормы-правiльнае карыстанне словамi i выраза мi(картопля-бульба).Фанетычныя нормы-ужываннеформ слоу i асаблiвасцi спалучэння слоу у словазлучэннях (лесу ала вучня, двух чалавек але дзвюх жанчын).Арфаграфiчныя-аднолькавае напiсанне (ду[п]б). Арфаэпi чныя-адзiнае вымауленне гелосных i зычных гукау i iх спалучэнняу (на пеццы-на печцы).

ЛIТ. МОВА I ДЫЯЛЕКТЫ

Дыялектная мова-гэта мова народных гаворак.Група гаворак,блiзкiх па сваiх асаблiвацях i пашыраных на пэунай тэрыторыi,называецца дыялек там.На тэрыторыi Беларусi есць два дыялекты:пауночна-усходнi i пауд нева-заходнi.Пауночна-усх. дыялект- гэта гаворкi Вiцебскай, большай часткi Магiлеускай,пауночных раенау Мiнскай вобласцi.Пауднева-заход нi - гэта гаворкi паудневых раенау Мiнскай вобласцi, большай часткi Гродзенскай i Гомельскай абласцей, Брэсцкай вобласцi. Памiж гэтымi дыялектамi знаходзяцца сярэднебеларускiя гаворкi(Ашмянскага,Валожын скага i iнш.).

ФУНКЦЫЯНАЛЬНЫЯ СТЫЛI БЕЛ

Кожная нацыянальная мова на працягу свайго развiцця выпрацоувае i замацоувае грамадска усвядомленыя нормы ужывання выяуленчых сродкау, якiя з'яуляюцца асновай для вылучэння функцыянальных стыляу бел. мовы.Бел. лiт. мова развiваецца у вуснай i пiсьмовай разнавiднасцях, у адпаведнасцi з гэтым вуснай мове адпавядае размоуны стыль,а пicь­мовай-кнiжныя стылi:мастацкi, навуковы, публiцытычны i афiцыйна-дзелавы.

СIНОНIМЫ, АНТОНIМЫ, АМОНIМЫ

Сiнонiмы-блiзказначныя словы i выразы, якiя абазначаюць адно паняцце, але адрознiваюцца адценнямi значэння або стылiстычнай афарбоукай (ма­ланка, блiскавiца). Антонiмы-словы адной часцiны мовы з процiлеглым значэннем(святло-цемра,там-тут).Аманiмы-аднолькавыя назвы розных прад­метау,з'яу,дзеянняу(ласка,полька).Паронiмы-словы адной часцiны мовы з гукавым i структурным падпбенствам, ала з розным лексiчным значэннем (балотны-балоцiсты,цiкавы-цiкауны).

ЛЕКСIКА ПАВОДЛЕ ПАХОДЖАННЯ

Паводле паходжання усе словы бел. мовы падзяляюцца на уласннабелару­скiя i запазычаныя.Уласнабеларускiх cлоу у суч. мове вельмi многа, узнiклi яны у розныя перыяды фармiравання бел. народнасцi i бел. на­цыi на базе мясцовых народных гаворак(бачыць,цiкавы,вымова).У суч. бел. мове налiчваецца немала слоу, запазычаных з iншых славянскiх i неславянскiх моу(айчына,кабета).Сярод запазычанняу есць значная колькасць слоу лацiнскага,грэчаскага,англiйскага,лiтоускага паходжан­ня,якiя трапiлi у беларускую мову непасрэдна або праз рускую i поль­скую мовы(ахвяра,дэмакрат,тыранiя).

БЕЛАРУСКАЯ ЛЕКСIКАЛОГIЯ

Раздзел мовазнауства,якi вывучае слоунiкавы склад мовы-лексiку,наз. лексiкалогiяй.Пяцiтомны "Тлумачальны слоунiк бел. мовы" мае каля 100 000 слоу.

БЕЛАРУСКАЯ ФРАЗЕАЛОГIЯ

Фразеалагiзмы-устойлiвыя гатовыя спалучэннi слоу з адзiным,цэласным значэннем(нi слыху нi дыху).Да фразеалогii некаторыя вучоныя адносяць прыказкi,прымаукi,крылатыя словы i афарызмы.Прыказкi-кароткiя законча­ныя выслоуi павучальнага зместу(сем разоу адмерай-адзiн раз адрэж). Прымаукi-вобразныя выслоуi,якiя характэрызуюць канкрэтныя з'явы рэ­чаiснасцi i вызначаюцца сiнтаксiчнай незакончанасцю(нi к сялу нi к гораду).Крылатыя словы i афарызмы-трапныя яркiя выразы або цытаты з творау вядомых грамадскiх дзеячау,вучоных,пiсьменнiкау(каб сонца засланiць-вушэй аслiных мала).

СЛОВАУТВАРЭННЕ.ЯГО РОЛЯ ВА УЗБАГАЧЭННI ЛЕКСIКI БЕЛ. МОВЫ Марфемы-прыстаука,суфiкс,корань,канчатак.Словаутварэнне-раздзел навукi аб мове,у якiм вывучаюцца будова слоу i спосабы iх утварэння.Марфалагi чнае словаутварэнне(у вынiку спалучэння марфем):суфiксальнае (бяроза­бярэз-нiк);прыставачны (бегчы-пера-бегчы);прыставачна-суфiксальны (акно -пад-акон-нiк);бяссуфiкснае (белы-бель).Складанне:асноваскладанне (бела­грывы);словаскладанне(малавядомы);асноваскладанне з адначасовым далучэн­нем суфiкса (зернепагрузчык).Марфалагiчна-сiнтаксiчнае-пераход слоу з адной часцiны мовы у другую.Семантычнае утварэнне слова у вынiку набыцця iм i ншага значэння (край).

БЕЛАРУСКАЯ МОВА, ЯК НАЙВАЖНЙШЫ СРОДАК КУЛЬТУРЫ БЕЛАРУСКАГА НАРОДА

Духоуная самабытнасць кожнага народа найперш выяуляецца у родным слове. Адносiны да духоунай спадчыны свайго народа, да мовы продкау выяуляюць агульную культуру i грамадзянскую годнасць чалавека. Апош нi перапiс насельнiцтва дау такiя вынiкi: роднай мовай назвалi бела рускую амаль сем мiльенау чалавек. Бел. мовай карыстаюцца у штодзен ным побыце у весцы i горадзе. З набыццем статуса дзяржаунасцi, бел. мова пачынае займаць належнае месца у афiцыйна-дзелавой i навуковай сферах нашага жыцця. Беларусь-самабытны куток славяншчыны са сваiмi традыцыямi, з культурнымi i сацыяльна-эканамiчнымi здабыкамi i неда хопамi сенняшнiх дзен. Гэта,як у люсры, выяуляецца i у сучаснай б.м